ولادت
او فرزند آیتالله سید حسین گلپایگانى، در سال ۱۲۹۵ق، در سعیدآباد گلپایگان متولد شد.
تحصیلات
خواندن و نوشتن را در روستاى خود فراگرفت و دروس حوزوى را در پیش برادران خود آموخت، سپس براى ادامه تحصیل عازم حوزه علمیه گلپایگان شد.
در حوزه گلپایگان
وى، بیشتر علوم عربى، بلاغت و منطق را از علماى گلپایگان آموخت. او، هر روز مسافت بین سعیدآباد و گلپایگان را براى آموختن علم پیاده مىپیمود. وى، پس از آنکه چند سالى را در گلپایگان به تحصیل اشتغال داشت، در سال ۱۳۱۱ق، در حالى که ۱۶ سال بیشتر نداشت، براى ادامه تحصیل عازم اصفهان گردید.
در حوزه اصفهان
در اصفهان، در مدرسه علمیه الماسیه ثبت نام نمود و در همانجا به کسب علم پرداخت. مدتى گذشت تا اینکه به مدرسه شیخ محمد على ثقهالاسلام منتقل گردید و سطوح عالى حوزوى را آغاز نمود و «قوانین» را پیش مرحوم حاجى میرزا بدیع آموخت و سپس«رسائل» و «مکاسب» را نزد بزرگانى همچون شیخ عبدالکریم گزى، سید محمد خاتونآبادى، شیخ محمد على ثقهالاسلام، شیخ محمدتقى مدرسى و آیتالله سید محمدباقردُرچهاى فراگرفت. همچنین علم درایه، رجال و علوم دیگر را از علماى اصفهان آموخت.
وى، علم معقول و اخلاق را پیش بزرگانى همچون آخوند ملامحمد کاشى که خود حکیم و عارفى بزرگ و از نوادر عصر خویش بود و جهانگیرخان قشقایى که از بزرگترین حکیمان و فیلسوفان اسلامى به شمار مىرفت، آموخت.
او، در دورانى که در اصفهان مشغول تحصیل بود، با آیتالله حاج آقا حسین بروجردى، همدرس و هممباحثه بود. آیتالله بروجردى، چه هنگامى که در بروجرد بود و چه اوقاتى که به قم هجرت نمود، نامههایى به ایشان مىنوشت و درباره بعضى از مسائل مشکل و حوادث که واقع مىشد، از او استمداد مىنمود.
در حوزه نجف اشرف
سید جمالالدین، در جمادى الاخر ۱۳۱۹ق، آهنگ نجف اشرف کرد. وى، زمانى که در اصفهان بوده، احتمالاً به درجه اجتهاد رسیده بود.
او، هنگامى که عازم نجف بود، در مسیر خود از گلپایگان گذشت و مورد استقبال علماى آن دیار قرار گرفت و در اوایل ماه مبارک رمضان سال ۱۳۱۹ق، وارد نجف اشرف گردید. وى، در نخستین روزهاى ورود به نجف، در درس آخوند ملا محمد کاظم خراسانى حاضر شد و خارج فقه و اصول را در حوزه درس او فراگرفت. وى، دو دوره خارج اصول را پیش آخوند خراسانى گذراند که یک دوره آن را تقریر نمود و هنگامى که دولت بعث عراق، در اوایل انقلاب اسلامى، ایرانیان را از عراق بیرون کرد، آن نوشتهها مفقود گردید، ولى هماکنون بعضى از تقریرات او در دست بستگان نزدیک وى موجود است.
او، علاوه بر شرکت در درس آخوند خراسانى، از درس حاج آقا رضا همدانى و سید محمد کاظم یزدى نیز بهره جست.
همچنین از انفاس ملکوتى آقاى شیخ هادى طهرانى، آخوند ملا على نهاوندى، شیخ محمد بهارى و سید ابوتراب خوانسارى نیز استفاده کرد.
در حوزه سامرا
مدتى هم در سامرا، در درس آیتالله محمدتقى شیرازى شرکت نمود و بخش زیادى از تقریرات او را به رشته تحریر درآورد و سپس به نجف بازگشت. سرانجام در سال ۱۳۲۹ق، آخوند خراسانى دار فانى را وداع گفت و سید جمالالدین که مدت ۱۰ سال در درس او شرکت کرده بود، در درس هیچکس حاضر نشد تا آن هنگام که متوجه آیتالله میرزا حسین غروى نایینى گردید. شرکت سید جمالالدین، در درس آیتالله نایینى، عامل بزرگى براى شرکت علما و فضلاى حوزه علمیه نجف در درس ایشان شد. شرکت او، در درس آیتالله نایینى باعث تعجب خیلى از علماى نجف شد، چون او، خود، یکى از استوانههاى حوزه نجف بود. در واقع، او بهعنوان مشاور علمى نایینى بوده است؛ یعنى مرحوم نایینى از وجود ایشان استفاده مىنمود. آنچه مؤید این مطلب است، اجازه اجتهادى است که مرحوم نایینى به ایشان داده و از ایشان بهعنوان حجتالاسلام یاد کرده و این، در حالى است که مرحوم نایینى چنین عنوانى را براى کمتر کسى به کار برده و شاید براى هیچکدام از شاگردانش به کار نبرده است.
سید جمالالدین، حدود ۳۰ سال در درس میرزاى نایینى شرکت نمود و تقریرات زیادى از درسهاى او را به رشته تحریر درآورد. آقا جمال، مىفرمود: «من یک طاقچه تقریرات درس آقاى نایینى را دارم.»
وى، هیچگاه از تهذیب نفس غافل نبود و در این وادى از انفاس قدسیه آیتالله سید مرتضى کشمیرى و آیه الحق سید احمد کربلایى بهرهها برد و از اشارت عارف کامل، حاج شیخ على محمد نجفآبادى همواره بهرهمند بود تا اینکه حائز رتبهاى از کرامات گردید.
شاگردان
پس از رحلت آیتالله نایینى، آیتالله سید جمالالدین گلپایگانى، به تدریس دروس خارج فقه و اصول پرداخت. تعداد زیادى از فضلاى ایرانى، نجفى و لبنانى در درس او شرکت میکردند که اکثر آنها به درجه اجتهاد رسیدند. اینک به معرفى شمارى از شاگردان او مىپردازیم:
معاونت تبلیغ آقای منصوری, [۰۹/۱۰/۱۴۰۴ ۱۱:۰۱ ق.ظ]
آیتالله احمد فیاض؛
آیتالله حاج شیخ حیدر على محقق؛
آیتالله سید محمد جمال هاشمى گلپایگانى؛
آیتالله حاج سید احمد گلپایگانى؛
علامه محمدحسین حسینى طهرانى؛
آیتالله شیخ حسن صافى اصفهانى؛
آیتالله سید على گلپایگانى؛
آیتالله لطفالله صافى گلپایگانى؛
آیتالله ریحان الله نخعى؛
شیخ محمدتقى بن شیخ صالح بن شیخ عبدالحسن بن الشیخ راضى؛
آیتالله سید مرتضى حسینى فیروزآبادى؛
آیتالله شیخ محمدحسین کلباسى اصفهانى؛
آیتالله حاج شیخ محمد على احمدیان نجفآبادى؛
آیتالله شیخ عباس خالصى خراسانى؛
آیتالله شیخ عبدالله مجد فقیهى بروجردى؛
آیتالله شیخ مهدى حائرى تهرانى.
وفات
مرقد سید جمالالدین موسوی گلپایگانی
سرانجام، وى، در عصر روز دوشنبه ۲۹ محرم الحرام ۱۳۷۷ق، در ۸۲ سالگى، چشم از جهان فانى فروبست.
وى، وصیت کرده بود که مرا در مقبره العلما دفن کنید و اگر نشد، در وادى السلام. وقتى جنازه را به عللى نتوانستند در مقبره العلماء دفن کنند، آن را به قبرستان وادى السلام آوردند، امّا جاى مناسبى پیدا نکردند که او را دفن کنند؛ غیر از مکانى که در زمان حیاتش همیشه مىآمد و در آنجا مىنشست و فاتحه و دعا مىخواند، ازاینرو، ایشان را همانجا دفن کردند.
آثار
اجتهاد و تقلید؛
اجتماع امر و نهى؛
غیبت و چند مسئله فقهى؛
این سه کتاب، در یک مجلد، تحت عنوان کتاب رسائل، در سال ۱۳۷۰ق، توسط المطبعه الحیدریه، در نجف به چاپ رسیده است.
الترتب؛
جواز بقاء بر تقلید از میت؛
دیوان اشعار که حاوى اشعار فارسى و عربى است؛
رساله عملیّه؛
رساله لا ضرر و لا ضرار؛
رساله منجزات المریض؛
کتاب صلات؛
حاشیه بر مکاسب؛
یک دوره اصول فقه؛
قاعده فراغ و تجاوز؛
حدیث رفع؛
جعل طرق؛
تقریرات درس خارج آخوند خراسانى؛
تقریرات درس خارج میرزاى نایینى؛
تقریرات درس خارج محمدتقى شیرازى.
